en
Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία
Αγροτικά οικοσυστήματα και ποικιλότητα ειδών
Αντωνία Γαλανάκη

Πολλές προσπάθειες έχουν γίνει για τον ορισμό των αγροτικών οικοσυστημάτων της Ευρώπης, κυρίως, βάσει των φυσικών και παραδοσιακών συνθηκών κάθε περιοχής (Potter, 1997). Γενικά, ως «αγροτικό οικοσύστημα» μπορεί να θεωρηθεί το σύνολο των περιοχών στις οποίες εφαρμόζεται διαχείριση για την παραγωγή τροφής (φυτικά και ζωικά προϊόντα), δηλαδή γεωργικές καλλιέργειες και χορτολιβαδικές εκτάσεις που βόσκονται (Tucker, 1997).

Όσον αφορά στη χρήση τους από τα πουλιά, τα αγροτικά οικοσυστήματα χωρίζονται σε 7 κύριους τύπους σύμφωνα με τους Tucker and Dixon (1997), μια συνοπτική περιγραφή των οποίων δίνεται στον παρακάτω πίνακα. Στους βασικούς αυτούς τύπους περιλαμβάνονται και πολλοί επιμέρους τύποι που περιγράφουν βιότοπους σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης, οι οποίοι καθορίζονται με βάση τις διαφορετικές χρήσεις γης.

ΠΙΝΑΚΑΣ: Τύποι βιότοπων των πουλιών που ζουν σε αγροτικά οικοσυστήματα

Τύπος βιοτόπου Περιγραφή βιοτόπου
Αροτραίες καλλιέργειες και «βελτιωμένα» λιβάδια(arable and improved grasslands) Αγροτικές εκτάσεις που οργώνονται και καλλιεργούνται για την παραγωγή τροφίμων, καθώς και χορτολιβαδικές εκτάσεις όπου έχουν γίνει βελτιωτικές επεμβάσεις με τη χρήση φυτοφαρμάκων, λιπασμάτων και άρδευσης (λειμώνες).
Πρωτογενείς και δευτερογενείς στέπες (ποολίβαδα, ψευδοστέπες, (stepic habitats) Ανοιχτές εκτάσεις με χαμηλή βλάστηση χωρίς δένδρα, φυσικές ή ανθρωπογενείς. Οι ψευδοστέπες αποτελούνται από εκτατικές, μικτές καλλιέργειες σιτηρών ή κτηνοτροφικών φυτών ή χορτολίβαδα, όπου γίνεται αμειψισπορά και αγρανάπαυση.
Ορεινά λιβάδια (montane grasslands) Εκτάσεις με λιβάδια και θαμνώδη βλάστηση, που βρίσκονται πάνω από τα δασοόρια και νότια από την εύκρατη ζώνη.
Υγρολίβαδα (wet grasslands) Λιβαδικές εκτάσεις οι οποίες κατακλύζονται περιοδικά από νερό και περιλαμβάνουν ζώνες γύρω από ποτάμια και λίμνες που πλημμυρίζουν περιοδικά και παράκτια τέλματα που βόσκονται.
Ορυζώνες (rice cultivations) Καλλιέργειες ρυζιού που πλημμυρίζουν περιοδικά και καλύπτουν εκτάσεις σε μεγάλους υγρότοπους της νότιας και ανατολικής Ευρώπης.
Πολυετείς καλλιέργειες (perennial crops) Εκτάσεις με δενδρώδεις καλλιέργειες που οι καρποί τους συγκομίζονται σε ετήσια βάση όπως οι ελαιώνες, τα αμπέλια και οι οπωρώνες.
Δασολίβαδα(pastoral woodlands) Δασωμένες, ημι-φυσικές εκτάσεις με ανοικτή δομή, που χρησιμοποιούνται ως βοσκοτόπια (χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα dehesas στην Ισπανία και τα montados στην Πορτογαλία, με βελανιδιές και ελιές).
ΠΗΓΗ: Tucker and Dixon (1997).

Η μεγάλη ποικιλότητα των αγροτικών τοπίων και οι εκτενείς εκτάσεις που καταλαμβάνουν έχει ως αποτέλεσμα τα αγροτικά οικοσυστήματα να συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο αριθμό ειδών προτεραιότητας από κάθε άλλο οικοσύστημα (173 είδη), ο οποίος αντιστοιχεί περίπου στο 1/3 των ειδών της ορνιθοπανίδας της Ευρώπης (Tucker & Dixon, 1997). Μελέτες για την ποικιλότητα ειδών σε διάφορα αγροτικά οικοσυστήματα έχουν δείξει ότι τα περισσότερα είδη πουλιών έχουν καταγραφεί σε αροτραίες καλλιέργειες (122 είδη) και στεπικά οικοσυστήματα (80 είδη), ενώ οι ορυζώνες (42 είδη) και τα ορεινά λιβάδια (36 είδη) συγκεντρώνουν τα λιγότερα είδη (Tucker, 1997), όπως φαίνεται και στον παρακάτω πίνακα.

ΠΙΝΑΚΑΣ: Αριθμός ειδών της ορνιθοπανίδας που έχουν καταγραφεί στα διάφορα αγροτικά οικοσυστήματα της Ευρώπης

Τύπος βιοτόπου Συνολικός αριθμός ειδών Αριθμός ειδών που έχουν τον κύριο πληθυσμό τους στο βιότοπο αυτό Συνολικός αριθμός ειδών προτεραιό-τητας Αριθμός ειδών με Δυσμενές Καθεστώς Διατήρησης
Αροτραίες καλλιέργειες και λιβάδια 122 20 (16%)* 81 52
Στέπες 80 28 (35%) 63 53
Υγρολίβαδα 64 3 (5%) 37 30
Πολυετείς καλλιέργειες 59 0 (0%) 37 23
Δασολίβαδα 56 2 (4%) 37 23
Ορεινά λιβάδια 42 12 (29%) 33 24
Ορυζώνες 36 1 (5%) 21 20
* ο αριθμός στην παρένθεση είναι το ποσοστό από το συνολικό αριθμό ειδών στο συγκεκριμένο βιότοπο.
ΠΗΓΗ: Tucker (1997).

Από άποψη σημαντικότητας των διαφόρων τύπων αγροτικών οικοσυστημάτων για τα είδη προτεραιότητας της ορνιθοπανίδας, οι στεπικές εκτάσεις είναι οι πιο σημαντικές για τα πουλιά που έχουν εξειδικευθεί να ζουν σε τέτοια περιβάλλοντα και εξαρτούν άμεσα την επιβίωση τους από αυτά. Τα στεπικά οικοσυστήματα της Ευρώπη συντηρούν τους κύριους πληθυσμούς 28 ειδών, αριθμός που αντιστοιχεί στο 1/3 του συνολικού αριθμού ειδών (80 είδη) που απαντώνται στο συγκεκριμένο βιότοπο (Πίνακας 3.2). Τυπικά είδη αυτών των περιοχών είναι ο αγριόγαλος, το κιρκινέζι, ο λιβαδόκιρκος Circus pygargus, η χαμωτίδα Tetrax tertax, η πετροτριλίδα Burhinus oedicnemus, η γαλιάντρα Melanocorypha calandra, κ.α. Πολύ σημαντικά είναι, επίσης, και τα ορεινά λιβάδια για τα είδη που οι κύριοι πληθυσμοί τους συγκεντρώνονται σε αυτον τον τύπο βιοτόπου. Στα είδη αυτά περιλαμβάνονται η κοκκινοκαλιακούδα Pyrrhocorax pyrrhocorax, η κιτρινοκαλιακούδα Pyrrhocorax graculus, η πετροπέρδικα Alectoris graeca, ο χιονόστρουθος Montifrigilla nivalis, καθώς και αρπακτικά όπως ο γυπαετός Gypaetus barbatus, το όρνιο Gyps fulvus, ο χρυσαετός Aquila chrysaetos, κ.α.

Εκτός από τον τύπο βιοτόπου και ο βαθμός εντατικοποίησης των γεωργικών πρακτικών καθορίζει την ποικιλότητα των ειδών που υπάρχουν στα διάφορα αγροτικά οικοσυστήματα (Tucker and Dixon, 1997). Σε εντατικές αροτραίες καλλιέργειες και σε μονοκαλλιέργειες σιτηρών παρατηρείται μικρός αριθμός από είδη όπως η κουρούνα Corvus corone, το χαβαρόνι Corvus frugilegus, το ψαρόνι Sturnus vulgaris και η φάσσα Columba palumbus -κυρίως σε αγροτικές εκτάσεις της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης.

Σε λιγότερο εντατικές καλλιέργειες με ανοιξιάτικη σπορά όπου εφαρμόζεται και αγρανάπαυση, παρατηρούνται είδη όπως η λιβαδοπέρδικα Perdix perdix, η καλημάνα Vanellus vanellus, η σταρήθρα Alauda arvensis, το βραχοκιρκίνεζο Falco tinnunculus, ο λιβαδόκιρκος, ο κατσουλιέρης Galerida cristata, η γαλιάντρα, η μικρογαλιάντρα Calandrella brachydactyla, το καμποτσίχλονο Miliaria calandra κ.α.

Σε χορτολιβαδικές εκτάσεις που βόσκονται και στις οποίες εφαρμόζονται ήπιες γεωργικές πρακτικές απαντώνται είδη όπως ο πελαργός Ciconia ciconia, το σταυλοχελίδονο Hirundo rustica, η πεπλόγλαυκα Tyto alba, το ορτύκι Coturnix coturnix και η ορτυκομάνα Crex crex.

Σε αγροτικά οικοσυστήματα με μεγάλη πυκνότητα φυτοφρακτών, διάσπαρτων δέντρων και δασυλλίων ζουν πολλά δασικά είδη και μάλιστα σε σημαντικούς αριθμούς όπως ο τρυποφράκτης Troglodytes troglodytes, ο θαμνοψάλτης Prunella modularis, ο κοκκινολαίμης Erithacus rubecula, η τσίχλα Turdus philomelos, ο κότσυφας Turdus merula, κεφαλάδες όπως ο αετομάχος Lanius collurio, κ.α.

Τα ψηλά δένδρα μεγάλης ηλικίας μέσα σε αγροτικές εκτάσεις παρέχουν χώρους για φώλιασμα σε αρπακτικά πουλιά όπως η γερακίνα, το βραχοκιρκίνεζο, ο χουχουριστής Strix aluco, o γκιώνης Otus scops, αλλά και σε δρυοκολάπτες όπως η μεσοτσικλιτάρα Dendrocopos medius, η βαλκανοτσικλιτάρα Dendrocopos syriacus και η παρδαλοτσικλιτάρα Dendrocopos major.

Copyright © 2017 Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία
Θεμιστοκλέους 80, 10681, Αθήνα,
Τηλ/Fax: 210 8228704, 210 8227937,
e-mail: info@ornithologiki.gr
Κομνηνών 23, 54624, Θεσσαλονίκη, Τηλ/Fax. 2310 244245,
e-mail: thess@ornithologiki.gr