en
Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία
Τάσεις της σύγχρονης γεωργίας
Αντωνία Γαλανάκη

Κατά τον 20ο αιώνα η βιοποικιλότητα των αγροτικών οικοσυστημάτων της Ευρώπης έχει υποστεί σημαντική μείωση (Hoogeveen et al., 2001). Η γεωργία θεωρείται σε παγκόσμιο επίπεδο η δεύτερη πιο σημαντική απειλή, μετά την υλοτόμηση των δασών, για την εξαφάνιση παγκοσμίως απειλούμενων ειδών χλωρίδας και πανίδας (Oldfield et al, 1998). Η μείωση της βιοποικιλότητας των αγροοικοσυστημάτων της Ευρώπης οφείλεται, κατά κύριο λόγο, στην εντατικοποίηση της γεωργίας από την εφαρμογή της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής στις χώρες της Ε.Ε. (van Dijk, 1991; Donald et al., 2001).

Κάντε κλικ για μεγαλύτερη εικόνα, Φωτογραφία: Θ.Κομηνός Οι σύγχρονες γεωργικές πρακτικές έχουν οδηγήσει σε εγκατάλειψη των παραδοσιακών και ήπιων μορφών καλλιέργειας και σε εκμηχάνιση (χρήση γεωργικών μηχανημάτων) των αγροτικών εκμεταλλεύσεων, με παράλληλη χρήση μεγάλων ποσοτήτων αγροχημικών ουσιών (λιπάσματα-φυτοφάρμακα). Χαρακτηριστικό στοιχείο της σύγχρονης γεωργίας είναι η καταστροφή των μικρών κλήρων γης και η δημιουργία εκτεταμένων αγροτεμαχίων, το μέσο μέγεθος των οποίων κυμαίνεται από τα 5 εκτάρια για την Ελλάδα μέχρι τα 70 για τη Μεγάλη Βρετανία, με μέσο όρο για την Ευρώπη τα 18 εκτάρια (Hoogeveen et al., 2001).

Η εκμηχάνιση της παραγωγής έχει, επίσης, οδηγήσει στην καταστροφή των δομικών στοιχείων του αγροτικού τοπίου που παίζουν κυρίαρχο ρόλο στη διατήρηση της βιοποικιλότητας (Naturopa, 1989).

Η σχέση ανάμεσα στην βιοποικιλότητα και στις μεταβολές της γεωργίας παρουσιάζεται σε μια απλοποιημένη μορφή στο παρακάτω σχήμα, όπου φαίνεται χαρακτηριστικά ότι όσο περισσότερο εντατικοποιείται η γεωργία τόσο μειώνεται η ποικιλότητα των ειδών.

ΣΧΗΜΑ: Γραφική σχέση ανάμεσα στην ποικιλότητα των ειδών χλωρίδας και πανίδας και την ένταση των γεωργικών πρακτικών

Σχέση ανάμεσα στην ποικιλότητα των ειδών χλωρίδας και πανίδας και την ένταση των γεωργικών πρακτικών
ΠΗΓΗ: Hoogeveen et al. (2001)

Οι πιέσεις από τη γεωργία είναι πολύ έντονες ιδιαίτερα στις πεδινές περιοχές, όπου τεράστιες εκτάσεις με πεδινά δάση έχουν αποψιλωθεί και υγρότοποι έχουν αποξηρανθεί και μετατραπεί σε καλλιέργειες (van Dijk, 1991). Οι πεδινές περιοχές δέχονται και τη μεγαλύτερη ποσότητα αγροχημικών ουσιών για την αύξηση της παραγωγής με καταστρεπτικές συνέπειες για το οικοσύστημα. Έχει βρεθεί από μελέτες ότι ποσότητες νιτρικών πάνω 50 κιλά/εκτάριο/έτος στο έδαφος μπορεί να οδηγούν σε κατάρρευση της βιοποικιλότητας (van Dijk, 2001).

Παράλληλα, πολλά ημι-φυσικά οικοσυστήματα, όπως τα λιβάδια και τα βοσκοτόπια, μετατρέπονται σε γεωργικές εκτάσεις εντατικής εκμετάλλευσης τόσο σε πεδινές όσο και σε ημιορεινές περιοχές, ή δέχονται «βελτιωτικές» επεμβάσεις για αύξηση των αποδόσεων τους, καθώς οι απαιτήσεις για παραγωγή ζωικών προϊόντων αυξάνεται συνεχώς και οδηγεί στην εγκατάσταση μονάδων εντατικής κτηνοτροφίας και τον ενσταυλισμό των αγροτικών ζώων (Pienkowski and Bingal, 1999).

Στη Μεγάλη Βρετανία η αλλαγή στις γεωργικές πρακτικές από το 1945 και μετά οδήγησε σε εξαφάνιση του 95% των πλούσιων σε χλωρίδα λιβαδιών της, καθώς και στην καταστροφή του 50% των πεδινών δασών τα οποία μετατράπηκαν σε αγροτικές εκτάσεις (Ratcliff, 1984). Στη Γερμανία μελέτη των ειδών χλωρίδας που περιλαμβάνονται στην Κόκκινη Λίστα (είδη που έχουν εξαφανιστεί ή είναι υπό εξαφάνιση) έδειξε ότι η μείωση των 513 από τα 711 είδη άγριων φυτών οφείλεται στη σύγχρονη γεωργία (van Dijk, 2001).

Κάντε κλικ για μεγαλύτερη εικόνα, Φωτογραφία: Πομακοχώρια, Γ.Ρουσόπουλος Τέλος, οι λιγότερο παραγωγικές, αναφερόμενες και ως «μειονεκτικές», περιοχές της ευρωπαϊκής υπαίθρου, που χαρακτηρίζονται από παραδοσιακές γεωργοκτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις, εγκαταλείπονται εξαιτίας της γήρανσης του αγροτικού πληθυσμού και της μετανάστευσης των νέων στα αστικά κεντρα, ή σε ορισμένες περιπτώσεις μετατρέπονται σε εντατικές μονάδες αγροτικής εκμετάλλευσης (ΕΕΑ, 2004). Έτσι, οι περιοχές αυτές είτε εγκαταλείπονται εντελώς και καταλαμβάνονται από θαμνώδη ή/και δενδρώδη βλάστηση, οπότε μειώνεται η ετερογένεια του τοπίου λόγω της δάσωσης των ανοιχτών περιοχών (Laiolo et al., 2004) ή αντικαθίστανται με εξειδικευμένα κτηνοτροφικά συστήματα, φυτείες δασοπονικών ή δενδροκομικών ειδών (Nagy, 2002).

Στον παρακάτω πίνακα παρουσιάζονται συγκεντρωτικά οι βασικές αλλαγές στις αγροτικές χρήσεις γης και οι συνέπειες αυτών στη βιοποικιλότητα.

ΠΙΝΑΚΑΣ: Συνοπτική παρουσίαση των βασικών αλλαγών στη γεωργία και των επιπτώσεων αυτών στη βιοποικιλότητα (προσαρμογή από Damary, 2002).

Αλλαγές στη γεωργία Επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα
Α.
Εντατικοποίηση (Intensification)





Ομογενοποίηση (Rationalisation)




Κακή διαχείριση (Mis-management)



 
Καταστροφή των δομικών στοιχείων του αγροτικού τοπίου και των βιοτόπων που είναι σημαντικοί για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, ιδιαίτερα τα ημι-φυσικά αγροοικοσυστήματα (π.χ. λιβάδια) σε πεδινές περιοχές.

 

Απώλεια της βιοποικιλότητας (αυτοφυής χλωρίδα και πανίδα) λόγω της ρύπανσης που οδηγεί σε κατάρρευση των οικοσυστημάτων, μέσω της καταστροφής των οικολογικών σχέσεων και των τροφικών πλεγμάτων, στα οποία περιλαμβάνονται οι θηρευτές, οι επικονιαστές, η μικροπανίδα του εδάφους, κ.α.

Απώλεια της αγροτικής γενετικής ποικιλότητας ειδών προσαρμοσμένων στις τοπικές συνθήκες (ντόπιες ποικιλίες αγροτικών φυτών και αυτόχθονες φυλές κτηνοτροφικών ζώων).

 

Β.
Εγκατάλειψη (Abandonment)
Απώλεια της βιοποικιλότητας λόγω της καταστροφής τω ημι-φυσικών αγροοικοσυστημάτων και των «φυσικών χώρων» που αυτά διατηρούν.

 

Απώλεια της τοπογραφικής ποικιλότητας και των ανοικτών εκτάσεων, κυρίως, σε ορεινές και νησιωτικές περιοχές λόγω δάσωσης αυτών.

Απώλεια της αγροτικής γενετικής ποικιλότητας (αγροτικά φυτά και φυλές κτηνοτροφικών ζώων).

Είναι εμφανές ότι τόσο η εγκατάλειψη των αγροτικών εκτάσεων από τη μια μεριά, όσο και η εντατικοποίηση και επικράτηση εκτεταμένων μονοκαλλιεργειών από την άλλη, είναι οι δυο όψεις του ιδίου νομίσματος. Όσο πιο εντατική γίνεται η γεωργία στις γόνιμες, πεδινές περιοχές τόσο πιο έντονη είναι η εγκατάλειψη στις άγονες, ορεινές και κυρίως πιο απομακρυσμένες περιοχές. Αν και δεν έχει δοθεί η σημασία που θα έπρεπε σε αυτήν την τάση της γεωργίας, η εγκατάλειψη των παραδοσιακών αγροτικών χρήσεων γης έχει εξίσου σημαντικές αρνητικές συνέπειες για τη βιοποικιλότητα όπως και η εντατικοποίηση, καθώς πολλά είδη που είχαν προσαρμοστεί σε αυτά τα αγροοικοσυστήματα χάνουν τα ενδιαιτήματα τους (Buguna Hoffmann, 2001; Stoate et al., 2003).

Copyright © 2017 Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία
Θεμιστοκλέους 80, 10681, Αθήνα,
Τηλ/Fax: 210 8228704, 210 8227937,
e-mail: info@ornithologiki.gr
Κομνηνών 23, 54624, Θεσσαλονίκη, Τηλ/Fax. 2310 244245,
e-mail: thess@ornithologiki.gr