Ρύπανση

Ο τεχνητός φωτισμός τη νύχτα (Artificial Light at Night – ALAN) έχει αυξηθεί ραγδαία τις τελευταίες δεκαετίες, τόσο σε αστικές όσο και σε περιαστικές περιοχές. Το φαινόμενο αυτό είναι πλέον γνωστό ως φωτορύπανση και αφορά την αλλοίωση του φυσικού νυχτερινού φωτισμού, με σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον και τον άνθρωπο. Ενδεικτικά, μέσα σε μόλις 11 χρόνια, από το 2011 έως το 2022, η δυνατότητά μας να παρατηρούμε τα άστρα στον νυχτερινό ουρανό μειώθηκε κατά 7–10%.

Τα πουλιά διαθέτουν σαφώς πιο ανεπτυγμένο οπτικό σύστημα από τον άνθρωπο και τα περισσότερα θηλαστικά. Βασίζονται σε οπτικά ερεθίσματα για την εύρεση τροφής, καταφυγίου και συντρόφου, καθώς και για τον εντοπισμό θηρευτών και ανταγωνιστών, αλλά και για πιο σύνθετες λειτουργίες. Σε αυτές περιλαμβάνονται η αντίληψη της εποχικότητας μέσω της διάρκειας της ημέρας και του φωτός, καθώς και η μετανάστευση. Η μετανάστευση, για τα περισσότερα είδη πουλιών, πραγματοποιείται κυρίως κατά τη διάρκεια της νύχτας, με εξαίρεση κυρίως μεγαλόσωμα είδη που αξιοποιούν θερμικά ρεύματα, όπως τα αρπακτικά. Για τα νυκτόβια μεταναστευτικά είδη, η διαδικασία αυτή είναι ιδιαίτερα απαιτητική σε ενέργεια και ενέχει σημαντικούς κινδύνους, γεγονός που καθιστά τον σωστό προσανατολισμό ζωτικής σημασίας για εκείνα. Τα πουλιά χρησιμοποιούν, ως κύρια μέσα προσανατολισμού, οπτικά ερεθίσματα που σχετίζονται με τα άστρα, αλλά και το μαγνητικό πεδίο της Γης. Η εντυπωσιακή αυτή ικανότητα αντίληψης του μαγνητικού πεδίου αποδίδεται στην παρουσία μιας πρωτεΐνης κρυπτοχρώματος, η οποία εντοπίζεται στα μάτια τους.

Είναι πλέον σαφές και επιστημονικά τεκμηριωμένο ότι ο τεχνητός φωτισμός τη νύχτα έχει σημαντικές επιδράσεις στα πουλιά. Πολλές επιστημονικές μελέτες των τελευταίων 15 ετών έχουν δείξει ότι προκαλεί άμεσες μεταβολές τόσο στη φυσιολογία όσο και στη συμπεριφορά τους. Ενδεικτικά, η έκθεση του ευρέως γνωστού Σπιτοσπουργίτη σε τεχνητό φωτισμό τη νύχτα έχει συσχετιστεί με αλλαγές στη σύνθεση της μελατονίνης, μιας ορμόνης που ρυθμίζει τον μεταβολισμό, τον ύπνο και το «βιολογικό ρολόι». Σε άλλα είδη, έχει παρατηρηθεί αυξημένη μεταβολική δραστηριότητα που συνδέεται με φυσιολογική καταπόνηση (stress), καθώς και υψηλότερη συχνότητα μόλυνσης από παθογόνους οργανισμούς. Όσον αφορά τη συμπεριφορά, η έντονη νυχτερινή φωταγώγηση μπορεί να οδηγήσει σε μεταβολές της εποχικότητας της αναπαραγωγής, καθώς και σε διαταραχή των ωρών δραστηριότητας του τραγουδιού και της αναζήτησης τροφής. Σε αναπαραγόμενα είδη, έχει επίσης αποδειχθεί ότι οι νεοσσοί ζητούν τροφή συχνότερα όταν εκτίθενται σε τεχνητό φωτισμό τη νύχτα, ενώ λόγω της διαταραχής στους ρυθμούς ταΐσματος, εγκαταλείπουν τη φωλιά πολύ αργότερα.

Η έντονη παρουσία τεχνητού φωτισμού τη νύχτα επηρεάζει ιδιαίτερα τα μεταναστευτικά πουλιά. Εδώ και περίπου έναν αιώνα είναι γνωστό το φαινόμενο της σύγκρουσης πουλιών που μεταναστεύουν το βράδυ σε ανθρώπινες κατασκευές, ως αποτέλεσμα του αποπροσανατολισμού που προκαλεί το τεχνητό φως. Πέρα από την άμεση θνησιμότητα λόγω συγκρούσεων —η οποία εκτιμάται ότι ευθύνεται για περίπου 100 εκατομμύρια θανάτους μεταναστευτικών πουλιών ετησίως μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες— καταγράφονται και σοβαρές έμμεσες επιπτώσεις. Ο αποπροσανατολισμός λόγω του τεχνητού φωτισμού μπορεί να οδηγήσει σε παρέκκλιση από τη φυσιολογική μεταναστευτική πορεία, με αποτέλεσμα την αυξημένη κατανάλωση ενεργειακών αποθεμάτων και την εξουθένωση των ατόμων. Επιπλέον, συχνά παρατηρείται συσσώρευση μεταναστευτικών πουλιών σε περιοχές με έντονο τεχνητό φωτισμό, τόσο σε αστικές όσο και σε φυσικές περιοχές. Το φαινόμενο αυτό αποδίδεται στον θετικό φωτοτακτισμό των πουλιών, δηλαδή την έλξη τους προς τις πηγές φωτός. Η αυξημένη παρουσία πουλιών σε τέτοιες περιοχές μπορεί λανθασμένα να ερμηνευτεί ως βελτίωση της ποικιλότητας της ορνιθοπανίδας. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για αποτέλεσμα αποπροσανατολισμού μεταναστευτικών πουλιών λόγω του τεχνητού φωτισμού, τα οποία βρίσκονται σε αυξημένο κίνδυνο εξουθένωσης ή θανάτου.

Μία ιδιαίτερη περίπτωση επιρροής του τεχνητού φωτισμού τη νύχτα στα πουλιά, με άμεσο μάλιστα κίνδυνο τραυματισμού ή θανάτωσης, αφορά τα πελαγικά θαλασσοπούλια. Η επίδραση αυτή έχει τεκμηριωθεί σε τουλάχιστον 21 είδη παγκοσμίως. Στη Μεσόγειο, τα 3 βασικά είδη πελαγικών θαλασσοπουλιών είναι ο Μύχος, ο Αρτέμης και ο Υδροβάτης, τα οποία είναι θεσμικά προστατευόμενα και σημαντικά είδη, συγγενικά των άλμπατρος και όχι των γλάρων. Τα είδη αυτά αναπαράγονται σε ακατοίκητες νησίδες, τις οποίες επισκέπτονται αποκλειστικά κατά τις βραδινές ώρες. Κατά την αναπαραγωγική περίοδο, εμφανίζουν έντονη νυκτόβια δραστηριότητα, η οποία λειτουργεί ως στρατηγική αποφυγής θηρευτών, τόσο για τα ίδια όσο και για τις φωλιές τους. Αντίστοιχα, οι νεοσσοί εγκαταλείπουν τη φωλιά και πραγματοποιούν την πρώτη τους πτήση τη νύχτα, για λόγους ασφάλειας. Παράλληλα, είδη, όπως ο Μύχος, τρέφονται με οργανισμούς που παρουσιάζουν βιοφωτισμό, όπως πολλά είδη καλαμαριών, κατά τη διάρκεια της νύχτας. Ως αποτέλεσμα, τα μάτια των πελαγικών θαλασσοπουλιών έχουν εξελιχθεί ώστε να είναι ιδιαίτερα προσαρμοσμένα στις χαμηλές συνθήκες φωτισμού. Αυτή η προσαρμογή τα καθιστά εξαιρετικά ευάλωτα στον τεχνητό φωτισμό, από τον οποίο έλκονται έντονα. Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι νεοσσοί, οι οποίοι δεν έχουν ακόμη αναπτύξει εμπειρία και συμπεριφορική αντίληψη, αλλά και ορισμένα ενήλικα άτομα κατά τη διάρκεια δυσμενών καιρικών συνθηκών. Τα άτομα αυτά αποπροσανατολίζονται από τον τεχνητό φωτισμό σε ακτογραμμές κοντά σε περιοχές ανθρώπινης δραστηριότητας και καταλήγουν σε σημεία με έντονο τεχνητό φωτισμό. Εκεί, ο κίνδυνος θνησιμότητας λόγω πρόσκρουσης ή θήρευσης αυξάνεται σημαντικά, ενώ συχνά παρατηρούνται τραυματισμοί ή θάνατοι από εξάντληση και πείνα. Το φαινόμενο αυτό έχει μελετηθεί εκτενώς και καταγραφεί τόσο στη Μάλτα όσο και σε νησιά του Ινδικού Ωκεανού.

Δείτε παρακάτω την σχετική παρουσίαση, σχετικά με την επίδραση της φωτορύπανσης στα θαλασσοπούλια:

Έχοντας πλέον τεκμηριωμένη γνώση για τις αρνητικές επιπτώσεις του τεχνητού φωτισμού τη νύχτα στα πουλιά, καθίσταται αναγκαία η αναζήτηση τρόπων μετριασμού των επιπτώσεων αυτών, χωρίς ο τεχνητός φωτισμός να χάνει τη λειτουργικότητά του για την ανθρώπινη κοινωνία. Καθώς το πρόβλημα αντιμετωπίζεται συχνά σε τοπικό επίπεδο και με εξειδικευμένα μέτρα, έχουν προταθεί και εφαρμοστεί διεθνώς διάφορες μέθοδοι μετριασμού, προς όφελος τόσο του ανθρώπου όσο και της φύσης:

• Η πιο απλή και άμεσα εφαρμόσιμη μέθοδος είναι η κατεύθυνση του φωτός αποκλειστικά προς το έδαφος, χωρίς διασπορά προς τον ουρανό. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί είτε με τη χρήση κατάλληλων σκιάστρων είτε μέσω ειδικού σχεδιασμού των φωτιστικών σωμάτων, γεγονός που παράλληλα συμβάλλει και στη μείωση της ενεργειακής κατανάλωσης.
• Εναλλακτικά, προτείνεται η χρήση φωτισμού διαφορετικού μήκους κύματος και συνεπώς διαφορετικού χρώματος, καθώς και η επιλογή συγκεκριμένων τύπων λαμπτήρων. Για παράδειγμα, η χρήση θερμού φωτός (<3000 K) προκρίνεται έναντι του λευκού ή ψυχρού φωτός, καθώς έχει αποδειχθεί ότι το μπλε φάσμα προκαλεί εντονότερο φωτοτακτισμό και αποπροσανατολισμό στα πουλιά. Αντίθετα, το θερμό φως (π.χ. κόκκινο) μειώνει σημαντικά τις επιπτώσεις αυτές. Επιπλέον, έχει προταθεί η χρήση λυχνιών ατμών νατρίου, αντί υδραργύρου, με στόχο τη μείωση της φωτορύπανσης. Τα φωτιστικά LED μπορούν επίσης να συμβάλουν στη μείωση των επιπτώσεων, καθώς επιτρέπουν χαμηλότερη φωτεινότητα, χωρίς όμως να επηρεάζουν την ορατότητα.
• Μία τρίτη, πιο απαιτητική αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματική και λιγότερο ενεργοβόρα λύση, είναι η χρήση φωτισμού μεταβαλλόμενης έντασης (dimming). Στην περίπτωση αυτή, η ένταση του φωτός μπορεί να προσαρμόζεται μέσω αισθητήρων κίνησης, ώστε τα φωτιστικά να ενεργοποιούνται μόνο όταν διέρχονται άνθρωποι ή οχήματα ή να μειώνεται σε συγκεκριμένες ώρες της νύχτας ή σε ευαίσθητες περιόδους του έτους, όπως κατά τη μετανάστευση ή την περίοδο πτέρωσης των νεοσσών των πελαγικών θαλασσοπουλιών.

 Η ορθή αναγνώριση και ο αποτελεσματικός μετριασμός των επιπτώσεων του τεχνητού φωτισμού τη νύχτα αποτελούν κρίσιμα εργαλεία για την προστασία της βιοποικιλότητας, ενώ ταυτόχρονα προσφέρουν ενεργειακά και λειτουργικά οφέλη στην ανθρώπινη κοινωνία.

Βιβλιογραφικές πηγές:

• Lao S., Robertson B., Anderson A., Blair R., Eckles J., Turner R., Loss S. & Li Y. (2019). The influence of artificial light at night and polarized light on bird-building collisions. Biological Conservation. 241. 108358. 10.1016/j.biocon.2019.108358.
• La Sorte F. & Horton K. (2020). Seasonal variation in the effects of artificial light at night on the occurrence of nocturnally migrating birds in urban areas. Environmental Pollution. 10.1016/j.envpol.2020.116085.
• La Sorte F., Johnston A., Rodewald A., Fink D., Farnsworth A., Van Doren B., Auer T. & Strimas-Mackey M. (2022). The role of artificial light at night and road density in predicting the seasonal occurrence of nocturnally migrating birds. Diversity and Distributions. 28. 1-18. 10.1111/ddi.13499.
• La Sorte, F. A., Aronson M. F. J., Lepczyk C. A., & Horton K. G. (2022). Assessing the combined threats of artificial light at night and air pollution for the world’s nocturnally migrating birds. Global Ecology and Biogeography, 31, 912–924. https://doi.org/10.1111/geb.13466
• Moaraf S., Vistoropsky Y., Pozner T., Heiblum R., Okuliarova M., Michal Z. & Barnea A. (2019). Artificial light at night affects brain plasticity and melatonin in birds. Neuroscience Letters. 716. 134639. 10.1016/j.neulet.2019.134639.
• Raine H., Borg J., Raine A., Bairner S. & Cardona M. (2007). Light Pollution and its Effect on Yelkouan Shearwaters in Malta; Causes and Solutions.