GR047 - Εθνικό Πάρκο Πρεσπών και όρη Βαρνούντα

Η περιοχή περιλαμβάνει δύο λίμνες γλυκού νερού σε υψόμετρο 850 μέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, τη Μικρή και μέρος της Μεγάλης Πρέσπας, και τα περιβάλλοντα βουνά με κορυφές πάνω από 2.000 μ. Πρόκειται για μια περιοχή που συνδυάζει μωσαϊκό υγροτοπικών, αγροτικών, λιβαδικών και δασικών οικοσυστημάτων μέσα σε έναν περιορισμένο σχετικά χώρο, κάτι που, σε συνδυασμό με τη γεωγραφική της θέση και τη γεωλογική της ιστορία, της προσδίδει ιδιαίτερη αξία για τη βιοποικιλότητα αλλά και ειδικότερα για την ορνιθοπανίδα.

Οι λίμνες χωρίζονται μεταξύ τους με μία αμμώδη λωρίδα αλλουβιακών αποθέσεων. Στην τοποθεσία Κούλα υπάρχει κανάλι που συνδέει τις δύο λίμνες, ενώ η ροή των υδάτων από τη Μικρή στη Μεγάλη Πρέσπα ρυθμίζεται από τεχνητό θυρόφραγμα, το οποίο πρόσφατα ανακατασκευάστηκε για να εξασφαλίζει αποτελεσματικότερο έλεγχο της στάθμης της Μικρής Πρέσπας. Η Λίμνη Μικρή Πρέσπα έχει εκτεταμένες υπερυδατικές διαπλάσεις (Phragmites australis, Typha angustifolia, Scirpus lacustris, Carex spp.) και μικρές εκτάσεις υγρών λιβαδιών, οι οποίες αποτελούν σημαντικά ενδιαιτήματα για τη διατροφή πολλών υδρόβιων πουλιών και την αναπαραγωγή ψαριών και άλλων οργανισμών. Πρόσφατα έχουν γίνει διαχειριστικές δράσεις στην παραλίμνια ζώνη της Μικρής Πρέσπας για την αποκατάσταση των υγρών λιβαδιών, με αποτέλεσμα να αυξηθούν σε 100 εκτάρια από μόλις 30 που είχαν απομείνει μετά την ολοκλήρωση του αρδευτικού δικτύου στην περιοχή τη δεκαετία του ’80.

Οι κύριες δραστηριότητες στην περιοχή είναι η γεωργία, ιδίως η καλλιέργεια φασολιού, η κτηνοτροφία (η τοπική βραχυκέρατη φυλή αγελάδας και τα τελευταία χρόνια οι Νεροβούβαλοι που επανεισάχθηκαν, ως εργαλείο διαχείρισης των καλαμώνων και των υγρών λιβαδιών) και η αλιεία, ενώ αυξάνεται η ενασχόληση των κατοίκων με τον τουρισμό. Η περιοχή των Πρεσπών αποτελεί έναν μοναδικό συνδυασμό τόπου με ιδιαίτερη ιστορική, πολιτιστική, τοπιακή και φυσική αξία, που τα τελευταία χρόνια έχει αναδειχτεί διεθνώς ως μια από τις σημαντικότερες ορνιθολογικά περιοχές της Ευρώπης. Η πολύχρονη δράση της Εταιρίας Προστασίας Πρεσπών και η πρόσφατη δημιουργία του Διασυνοριακού Πάρκου Πρεσπών αναμένεται ότι θα συμβάλουν στην ενδυνάμωση της αποτελεσματικότητας της προστασίας της περιοχής, προς όφελος των ειδών προτεραιότητας.

Θαμνώνες (28,7 %), Υγρότοποι (ενδοχώρας) (26,6 %), Δάση (24,5 %), Τεχνητά τοπία (10,9 %), Λιβάδια (8,5 %).

Η Λίμνη Μικρή Πρέσπα είναι γνωστή για τη σημαντική μικτή αναπαραγωγική αποικία Pelecanus crispus και Pelecanus onocrotalus. Την τελευταία δεκαετία οι πληθυσμοί των δύο ειδών αυξήθηκαν ραγδαία και το 2007 έφτασαν τα 1.100 και 310 ζευγάρια αντίστοιχα, αριθμοί που παραμένουν σταθεροί κατά την τελευταία πενταετία.

Οι πληθυσμοί των ερωδιών της Μικρής Πρέσπας παρουσιάζουν ετήσιες διακυμάνσεις, ανάλογα με τις κλιματικές συνθήκες (χαμηλοί αριθμοί σε περιόδους ξηρασίας). Τα τελευταία τέσσερα χρόνια υπάρχουν ενδείξεις ότι φωλιάζει και το Botaurus stellaris στην περιοχή. Στην περιοχή φωλιάζει ο μοναδικός πληθυσμός Anser anser rubrirostris της Ελλάδος και ένας μικρός πληθυσμός Mergus merganser, ο μοναδικός στην Ελλάδα και κατά πολύ απομονωμένος από άλλους πληθυσμούς της βόρειας Ευρώπης.

Η Λίμνη Μικρή Πρέσπα παγώνει συχνά τον χειμώνα αλλά στην περιοχή διαχειμάζουν σε σημαντικούς πληθυσμούς τα είδη Podiceps cristatus, Aythya ferina και Fulica atra.

• ΖΕΠ και ΤΚΣ: GR1340001 Εθνικός Δρυμός Πρεσπών (26.613 ha, 81 %), GR1340003 Όρη Βαρνούντα (6.077 ha, 19 %)

• ΕΔ: Πρεσπών (26.163 ha 80 %)

• ΚΑΖ: Σφήκας Δήμου Πρεσπών (6.942 ha, 7 %)

• ΣΡ: 3GR008 Λίμνη Μικρή Πρέσπα (5.225 ha, 16 %)

• ΒΑ: Εθνικός Δρυμός Πρεσπών (Δάσος Κέδρων) (13 ha, 0 %)

Η βασική απειλή που αντιμετώπισε το οικοσύστημα των Πρεσπών κατά την τελευταία 30ετία ήταν η έλλειψη σαφούς πλαισίου διαχείρισης της προστατευόμενης περιοχής σε εθνικό και διασυνοριακό επίπεδο, με γνώμονα τις φυσικές, πολιτιστικές και κοινωνικές του αξίες και ανάγκες. Μετά την ανακήρυξη της περιοχής σε Εθνικό Δρυμό, για πολλά χρόνια η προστασία της περιοχής εξαντλήθηκε σε σειρά απαγορεύσεων, που συχνά δεν είχαν άμεση σχέση με τις απειλές που αντιμετώπιζαν τα αντικείμενα προστασίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η απαγόρευση εξάσκησης ανθρώπινων δραστηριοτήτων στην παραλίμνια ζώνη και ειδικά των παραδοσιακών διαχειριστικών πρακτικών. Σε συνδυασμό με την εγκατάλειψη της βόσκησης μέσα στον υγρότοπο και τη στροφή προς την εντατική καλλιέργεια φασολιών, έγινε δυνατή η επέκταση των καλαμώνων σε βάρος των υγρών λιβαδιών. Αυτή η κατάσταση υποβάθμισε σημαντικά τον βιότοπο ερωδιόμορφων ειδών, όπως το Plegadis falcinellus πριν 35 χρόνια και στη συνέχεια το Platalea leucorodia κατά τη δεκαετία του ’90, που έπαψαν να φωλιάζουν στην περιοχή.

Μετά από στοχευμένες διαχειριστικές επεμβάσεις για τη βελτίωση των παραλίμνιων αυτών ενδιαιτημάτων (διαχείριση παραλίμνιας βλάστησης και νερού), το Plegadis falcinellus φώλιασε ξανά στην περιοχή το 2005 και το 2007.

Οι κύριες απειλές σήμερα είναι η λαθροθηρία, η όχληση στα πουλιά, ιδίως στα αναπαραγόμενα, και σε διασυνοριακό επίπεδο η κακή διαχείριση και η ρύπανση των υδάτινων πόρων. Δευτερευόντως μπορούν να επηρεάσουν η εκτός σχεδίου δόμηση, η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη του τουρισμού και κάποιες οχλούσες τουριστικές δραστηριότητες (4x4). Τα σχέδια εγκατάστασης αιολικών πάρκων στις γύρω ορεινές περιοχές δυνητικά μπορούν να αποτελέσουν σημαντική απειλή για την περιοχή. Ακόμη και σήμερα, παρά την ύπαρξη και λειτουργία του Φορέα Διαχείρισης Δρυμού Πρεσπών από το 2003, η περιοχή στερείται ενός σύγχρονου Σχεδίου Διαχείρισης που θα καθορίζει τις διαχειριστικές προτεραιότητες και πρακτικές με βάση τα πολύτιμα στοιχεία του τοπικού περιβάλλοντος. Η κατάσταση αυτή κάθε άλλο παρά συμβάλλει στη διασφάλιση της αποτελεσματικής προστασίας της περιοχής.

Από το 1991 στην περιοχή πραγματοποιούνται από την Εταιρία Προστασίας Πρεσπών προγράμματα παρακολούθησης και διατήρησης της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της Πρέσπας, καθώς και ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των επισκεπτών.